
Jak ratowanie śladów przeszłości, odkrywanie biografii i społeczna praca mieszkańców tworzą wspólną pamięć i wzmacniają lokalną tożsamość.
Czasami wszystko zaczyna się od rzeczy niewielkiej: starego zdjęcia, na którym ktoś rozpoznaje jeszcze dziadka, lecz nie potrafi już nazwać człowieka stojącego obok, od nagrobka z zatartymi literami, od domu, o którym starsi mieszkańcy mówią „tu kiedyś mieszkali...”, choć coraz trudniej ustalić kto. Innym razem początkiem jest rodzinny dokument wyjęty po kilkudziesięciu latach z szuflady albo zwykłe pytanie: kim byli ludzie, którzy żyli tutaj przed nami? Im dłużej zajmujemy się w Kłodawie lokalną historią, tym mocniej jesteśmy przekonani, że właśnie od takich pytań zaczyna się prawdziwe przywracanie pamięci – nie od uroczystych rocznic, akademii ani nawet książek, lecz od ciekawości, która każe zatrzymać się przy śladzie i zapytać, co naprawdę znaczy.
Samorządność to także pamięć
Towarzystwo Samorządowe powstało w 1994 roku, wyrastając z doświadczeń ruchu obywatelskiego końca lat osiemdziesiątych, wyborów 4 czerwca 1989 roku i pierwszych demokratycznych wyborów samorządowych w maju 1990 roku. Od początku ważne były dla nas samorządność, młodzież i lokalne dziedzictwo. Na pierwszy rzut oka są to trzy różne sprawy, ale z czasem coraz wyraźniej widzieliśmy, że mocno się ze sobą łączą. Samorządność oznacza przecież nie tylko radę miejską, burmistrza, sołtysa, budżet i wybory. Być gospodarzem znaczy również wiedzieć, czego jest się gospodarzem, kto tworzył wspólnotę przed nami i jakie doświadczenia ukształtowały miejsce, w którym żyjemy.
Trudno budować lokalną wspólnotę bez świadomości jej przeszłości, a jeszcze trudniej oczekiwać od młodych ludzi przywiązania do miejsca, jeżeli opowiadamy im historię wyłącznie jako ciąg dat. Powstanie listopadowe to 1830 rok, styczniowe – 1863, wojna polsko-bolszewicka – 1920. Kiedy jednak okazuje się, że uczestnik tych wydarzeń mieszkał kilka kilometrów od naszego domu, chodził drogą, którą dziś jeździmy do pracy, a jego grób znajduje się na znanym cmentarzu, historia przestaje być abstrakcyjnym rozdziałem z podręcznika. Otrzymuje twarz, nazwisko, adres i rodzinę. Wtedy łatwiej zrozumieć, że lokalna historia nie jest historią „mniejszą”. Jest miejscem, w którym wielka historia staje się bliska i dotykalna.
Zanim zniknie ostatni ślad
Jednym z impulsów do naszych działań stały się kłodawskie cmentarze. Cmentarz jest osobliwym archiwum: dokumenty stoją tu pod gołym niebem, a deszcz, mróz i czas wykonują nad nimi swoją pracę bez względu na to, czy pod płytą spoczywa lekarz, burmistrz, powstaniec, nauczyciel czy właściciel ziemski. W 2014 roku odbyła się pierwsza kłodawska kwesta. Początkowo chodziło o ratowanie konkretnych nagrobków, lecz szybko okazało się, że odnowienie kamienia rodzi następne pytanie: kto pod nim spoczywa i dlaczego warto o nim pamiętać? Tak renowacja zaczęła prowadzić do biografii, a biografia do archiwów, rodzinnych pamiątek, książek i kolejnych odkryć.
Szczególnie dobrze pamiętamy historię pułkownika Józefa Byszewskiego. Przed kłodawskim kościołem parafialnym, w ogrójcu, stoi żelazny pomnik poświęcony pułkownikowi „byłych woysk polskich”. Ten niezwykły monument od dawna zwracał uwagę. Najpierw był jednak smutek, że piękny obiekt niszczeje, i prosta chęć działania, aby go ocalić. Potem przyszła ciekawość: kim był człowiek uhonorowany w taki sposób, dziedzic pobliskiej Krzewaty? Krok po kroku, od informacji do informacji, odtwarzaliśmy biografię niemal zapomnianego dowódcy 1. Pułku Mazurów z czasów powstania listopadowego. Pytań przybywało, a jednym z najważniejszych było miejsce jego pochówku, którego nie znaliśmy.
To zrodziło przypuszczenie, że przykościelny obelisk może być nie tylko pomnikiem pamiątkowym, ale także monumentem nagrobnym. Nawiązaliśmy kontakt z Instytutem Pamięci Narodowej, przeprowadzono badania archeologiczne i hipoteza się potwierdziła – pod pomnikiem odkryto grób pułkownika. Zaczęliśmy od potrzeby ratowania żelaznego zabytku, a doszliśmy do odnalezienia miejsca pochówku dowódcy z czasów powstania. Odnowiony pomnik odsłonięto w 190. rocznicę wybuchu powstania listopadowego, a poszukiwania przyniosły jeszcze jeden rezultat: biografia Byszewskiego otworzyła drogę do przypomnienia innych uczestników powstań narodowych związanych z ziemią kłodawską i do wydania poświęconej im książki. W ten sposób w publikacji „Mieszkańcy ziemi kłodawskiej w powstaniu styczniowym” przywróciliśmy pamięci m.in. zapomniany epizod powstania styczniowego, jakim była bitwa kłodawska (12 maja 1863 r.). W takich chwilach najlepiej widać, że nie ratujemy kamieni ani żelaza dla nich samych – ratujemy opowieści, które bez materialnego śladu mogłyby zniknąć.
Podobnie było z nagrobkami Adama Rustejki-Pieńkiewicza, Leopolda Płaczkiewicza, rodzin Czerniewiczów, Błędowskich, Niesiołowskich, Witanowskich, Mysłowskich czy Zaborowskich oraz z pamięcią o kłodawskich ewangelikach. Groby Ryszarda i Edwarda Woltersdorfów przypominały, że historia Kłodawy nie jest jednorodna wyznaniowo ani społecznie. Jeśli chcemy uczciwie opowiadać o miejscu, musimy pamiętać także o tych, którzy należeli do innych wspólnot, a przecież współtworzyli jego gospodarkę, kulturę i życie codzienne. To ważne, bo lokalna pamięć łatwo staje się selektywna, gdy wybieramy z przeszłości tylko postacie dobrze pasujące do współczesnej opowieści. Jeden napis na płycie potrafił uruchomić wielomiesięczne poszukiwania: w archiwach, księgach parafialnych, starych gazetach, pamiętnikach i rodzinnych dokumentach. Ktoś przypominał sobie fotografię, ktoś odnajdywał list, ktoś znał potomków. Historia zaczynała się rozgałęziać. To trochę jak chodzenie po ciemnym pokoju z latarką – oświetlamy niewielki fragment i nagle widzimy, że za nim znajduje się następny.
Sto osób z puszkami – i znacznie więcej
Gdyby ktoś zapytał nas o największy sukces kłodawskich kwest, nie odpowiedzielibyśmy: pieniądze, choć bez nich profesjonalna konserwacja zabytków nie byłaby możliwa. Przez lata zebraliśmy około 165 tysięcy złotych, a wartość wykonanych prac sięgnęła około 700 tysięcy, nie licząc pracy wolontariuszy. Do przedsięwzięć włączały się samorządy, instytucje publiczne, IPN, służby konserwatorskie, organizacje i prywatni darczyńcy. Najbardziej przemawia do nas jednak inny obraz – około stu ludzi, którzy co roku stają z puszkami, reprezentując różne pokolenia i środowiska. Lokalna historia ma tę szczególną właściwość, że potrafi na chwilę wyprowadzić nas poza codzienne podziały i skupić wokół czegoś wspólnego.
Kwesta jest ważna także dlatego, że wolontariat nie kończy się przy puszce. Ktoś, kto raz kwestował, później przynosi zdjęcia albo dokumenty; ktoś przypomina sobie rodzinną opowieść, pomaga przygotować wystawę, przewozi materiały, przepisuje tekst, rozpoznaje człowieka na fotografii lub poprawia datę. Właśnie na tym polega różnica między popularyzowaniem historii a wspólnym jej odkrywaniem. W pierwszym przypadku jest ekspert i publiczność, w drugim każdy może coś wnieść. Nie trzeba być profesorem historii, żeby przechować ważną fotografię, ani archiwistą, żeby pamiętać, kto na niej stoi. Trzeba natomiast stworzyć atmosferę zaufania i miejsce, do którego można z taką pamiątką przyjść, wiedząc, że zostanie potraktowana poważnie.
Historia często leży w szufladzie
Im dłużej pracujemy nad historią Kłodawy i okolic, tym bardziej doceniamy archiwa rodzinne. W oficjalnym archiwum dokument otrzymuje sygnaturę i trafia na półkę, w rodzinnym bywa schowany w pudełku po butach, między rachunkami albo na dnie szafy. Na odwrocie fotografii często nie ma nazwisk, bo kiedyś wszyscy wiedzieli, kto na niej jest. Problem zaczyna się wtedy, gdy odchodzi ostatni człowiek, który potrafił odpowiedzieć. Dlatego czasem naprawdę mamy niewiele czasu, a serie takie jak „Obrazki z dawnej Kłodawy” są czymś więcej niż zbiorem regionalnych ciekawostek – są sposobem gromadzenia i porządkowania materiałów, zanim ich kontekst zostanie utracony.
Jedna z najpiękniejszych historii zaczęła się całkiem współcześnie – od kontaktu uchwyconego na Facebooku i maila do profesora Piotra Wilanda z Wrocławia. Nie przypuszczaliśmy, że jedna wiadomość uruchomi tak długą sekwencję spotkań, odkryć i wydarzeń. Profesor okazał się skrupulatnym archiwistą i depozytariuszem pamiątek rodzin Wilandów i Grudzińskich, a przy tym człowiekiem niezwykle życzliwym i cierpliwym wobec naszych emocji oraz ciekawości. Odsłonił przed nami wiele materiałów dotyczących Bronisława Wilanda – ziemianina z Lubońka, znakomitego rolnika i zasłużonego działacza lokalnych i regionalnych organizacji społecznych – oraz Zygmunta Grudzińskiego, lekarza radiologa, artysty fotografika i krajoznawcy, który szczególnie umiłował Krzykosy nad Rgilewką.
Fotografie Grudzińskiego pozwalają wejść na chwilę do świata, którego już nie ma. Utrwalił pejzaże okolic Kłodawy, drogi, pola, zabudowania i ludzi – przy pracy, podczas odpoczynku, w codzienności i od święta. Nie fotografował „historii” przez wielkie H, fotografował życie, dlatego po wielu dziesięcioleciach te obrazy stały się bezcennym świadectwem epoki. Dzięki współpracy z profesorem Wilandem ukazała się książka „Biografie niezwykłe. Zygmunt Grudziński 1870–1929, Bronisław Wiland 1874–1932”, której był współautorem, a później zorganizowaliśmy wystawy fotografii Grudzińskiego w Kłodawie, Ciechocinku, Kole i Koninie. Jedno połączenie otworzyło całą sieć pamięci: człowiek udostępnił archiwum, z archiwum wyłonili się bohaterowie, z ich historii powstała książka, a książka poprowadziła do wystaw i kolejnych spotkań.
Tak właśnie mierzymy skuteczność naszej pracy. Nie tylko liczbą egzemplarzy czy frekwencją na wernisażu, lecz tym, czy po publikacji ktoś otworzy starą szufladę, zadzwoni, przyśle fotografię, sprostuje podpis, zapyta rodziców lub dziadków i poczuje, że historia jego rodziny, domu albo wsi także jest warta opowiedzenia. Najgorsze byłoby milczenie. Jeżeli przychodzą uzupełnienia, nowe pytania i korekty, oznacza to, że historia żyje poza naszym biurkiem, a regionalista nie jest właścicielem pamięci, lecz jej animatorem i porządkującym pośrednikiem.
Od dworu do historii Polski
Jednym z najszerzej zakrojonych przedsięwzięć była przygotowana przez Grażynę książka „Ziemianie okolic Kłodawy. Dziedzictwo i pamięć”. Mogło się wydawać, że będzie to przede wszystkim opowieść o dworach, parkach i majątkach, czyli świecie, który po 1945 roku w znacznej mierze przestał istnieć. Szybko okazało się jednak, że dwory są tylko punktami na mapie, a najważniejsi są ludzie. Publikacja przybliżyła dzieje mieszkańców 32 dworów i pokazała, jak mocno losy miejscowych rodzin splatały się z polską historią – walkami niepodległościowymi, pracą organiczną, rozwojem rolnictwa, działalnością społeczną, nauką, kulturą i sztuką. Ważne było również to, że materiał powstawał nie tylko z lektur i kwerend archiwalnych. Do pracy włączyli się potomkowie ziemian, obecni właściciele dawnych siedzib i mieszkańcy, udostępniając fotografie, dokumenty i rodzinne informacje. Dzięki temu publikacja stała się nie tylko opisem minionego świata, ale również wspólnym przedsięwzięciem ludzi, którzy wciąż czują się z nim związani.
Dobrym przykładem jest Stanisław Jasiukowicz, właściciel Chodowa. Był doktorem ekonomii, działaczem społecznym i politycznym, posłem, wzorowym rolnikiem, a podczas okupacji przedstawicielem rządu emigracyjnego i ministrem rolnictwa podziemnej Krajowej Rady Ministrów. W marcu 1945 roku wraz z innymi przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego został podstępnie aresztowany przez Sowietów, wywieziony na Łubiankę i osądzony w moskiewskim Procesie Szesnastu. Skazany na pięć lat więzienia, do Polski już nie wrócił; zmarł w 1946 roku. Gdy poznaje się jego biografię, granica między historią lokalną a historią Polski właściwie znika. Wielka historia ma przecież swoje adresy, a jednym z nich okazuje się dwór w Chodowie.
Książka o ziemianach miała znaczenie także dlatego, że przywracała pamięć o całej zbiorowości bez tworzenia wygodnej, idealizującej legendy. Pokazywała gospodarzy, społeczników, uczestników powstań i wojen, ludzi nauki i kultury, kobiety angażujące się w działalność społeczną, rodziny dotknięte okupacją, represjami i powojenną utratą majątków. Powstawała przy udziale potomków ziemian, obecnych właścicieli dawnych siedzib i lokalnej społeczności, a jej dopełnieniem była wystawa. Chodziło o to, by dawne dwory ponownie „zaludnić” – fotografiami, nazwiskami i opowieściami – i przypomnieć, że budynek sam w sobie jest tylko zabytkiem, dopiero ludzka biografia czyni go miejscem pamięci.
Książka nie może umrzeć na półce
Wydaliśmy wiele książek: od „Kłodawskich cmentarzy”, przez „Ludzi kłodawskich sołectw”, „Walkę i pracę”, publikacje o uczestnikach powstania listopadowego, wojny polsko-bolszewickiej i powstania styczniowego, kolejne „Obrazki z dawnej Kłodawy”, po biografie Wilanda i Grudzińskiego, „Ziemian okolic Kłodawy”, monografię Pomarzan, dzieje Klubu Sportowego Górnik Kłodawa czy opracowanie o miejscowych ewangelikach. Nieocenioną pomocą przy redakcji książek jest redaktor Ryszard Jałoszyński. Ten dorobek pokazuje, jak daleko działalność rozpoczęta od ochrony zabytków cmentarnych wykroczyła poza samą konserwację. Jednocześnie zawsze mieliśmy obawę, że nawet najlepsza książka może po promocji stanąć na półce i uśpić pamięć, dlatego staraliśmy się, aby jeden sposób opowiadania prowadził do następnego: książka do wystawy, wystawa do spotkania, spotkanie do tablicy, a tablica do szkoły lub świetlicy.
Dobrym przykładem była wystawa poświęcona kłodawianom uczestniczącym w wojnie polsko-bolszewickiej. Po jej zakończeniu plansze mogły trafić do magazynu, zamiast tego część materiałów wróciła do miejscowości związanych z bohaterami – do szkół i świetlic. To dla nas ważna zasada: historia człowieka z Górek powinna wrócić do Górek, a postać związana z Bierzwienną nie powinna pozostać tylko w książce. Tak wiedza zaczyna krążyć, a raz rozpoczęta opowieść może być uzupełniana przez następnych mieszkańców.
Ta otwartość nie oznacza jednak rezygnacji z rzetelności. Wspomnienie trzeba sprawdzić, podpis pod fotografią skonfrontować z dokumentem, rodzinną legendę zestawić ze źródłami, a czasem po prostu powiedzieć: tego jeszcze nie wiemy. Lokalne błędy mają zadziwiająco długie życie – raz zapisane bywają przepisywane przez kolejnych autorów. Przekonaliśmy się o tym choćby przy historii Pomarzan koło Kłodawy, mylonej wcześniej z dziejami Pomarzan koło Gniezna. Przywracanie pamięci nie może więc oznaczać produkowania ładnych legend; czasem pamięć trzeba nie tylko ocalić, ale także poprawić.
Najlepiej powierzyć pamięć młodym
Jest jeszcze jeden etap, bez którego te działania miałyby ograniczony sens – młodzież. Możemy odnowić najpiękniejszy nagrobek i wydać najbardziej staranną książkę, ale jeśli za dwadzieścia lat nikt nie będzie wiedział, dlaczego ten grób czy nazwisko są ważne, zaczniemy wszystko od początku. Dlatego szczególnie cenimy przekazywanie szkołom i młodzieżowym organizacjom opieki nad grobami weteranów walk o wolność i niepodległość Polski. Uczeń może nauczyć się nazwiska na sprawdzian i szybko je zapomnieć, ale kiedy szkoła opiekuje się grobem konkretnego człowieka, poznaje jego biografię, zapala znicz i uczestniczy w rocznicowej uroczystości, powstaje relacja trudniejsza do zatarcia.
Podobny sens miało nadanie szkole w Górkach imienia Józefa Jakubowskiego. Patron przestaje wtedy być postacią przywoływaną raz do roku, jego nazwisko pojawia się na sztandarze, dokumentach i w codziennym życiu szkoły, a każde nowe pokolenie musi zadać pytanie: kto to był? Opiekę nad grobami obejmowały także inne szkoły i młodzi strażacy. Nie trzeba zaczynać od wielkiego wykładu o patriotyzmie – czasem wystarczy powiedzieć: ten człowiek żył tutaj, poznaj jego historię i pomóż nam o niej pamiętać. Wtedy pamięć przestaje być obowiązkiem kilku regionalistów, a staje się przekazywanym dalej zadaniem wspólnoty.
Im więcej odkrywamy, tym więcej pozostaje do odkrycia
Po latach pracy nad lokalną historią można dojść do paradoksalnego wniosku: wiemy znacznie więcej niż na początku, a równocześnie wyraźniej widzimy ogrom tego, czego jeszcze nie wiemy. Przy badaniu jednego powstańca pojawia się nazwisko drugiego, przy historii jednej rodziny odkrywamy powiązania z następną, na fotografii znanej osoby stoją ludzie nierozpoznani, a dokument jednej organizacji prowadzi do śladów kolejnego środowiska. To wielkie puzzle, tyle że nikt nie dał nam obrazka na pudełku i nie wiemy nawet, ilu elementów brakuje. Właśnie dlatego ta praca pozostaje fascynująca i z natury rzeczy nigdy nie jest zakończona.
Zaczęliśmy od ratowania tego, co znikało, lecz szybko przekonaliśmy się, że materialny ślad prowadzi do człowieka, człowiek do rodziny, rodzina do dokumentów, dokument do następnej historii, a historia do książki, wystawy, spotkania i kolejnych ludzi. Koło się nie zamyka – ono się rozszerza. Coraz mniej lubimy słowo „odbiorca”, bo chcielibyśmy, aby mieszkańcy byli uczestnikami tej pracy. Kto przynosi zdjęcie, rozpoznaje osobę, kwestuje, udostępnia dokument, opiekuje się grobem albo zwraca nam uwagę na błąd, współtworzy pamięć miejsca. Towarzystwo Samorządowe – kłodawskie koło działające w strukturze Towarzystwa Samorządowego w Koninie – połączyło przez lata kwesty, ochronę zabytków, badania biograficzne, publikacje, wystawy i edukację w jeden ciąg działań, którego nie planowaliśmy od początku w każdym szczególe, lecz który wyrósł z ludzi, spotkań i kolejnych odkryć.
Dzisiaj potrafilibyśmy opisać tę metodę prosto: zauważyć ślad, zapytać, co znaczy, odnaleźć ludzi, którzy mogą coś o nim powiedzieć, sprawdzić ich opowieść, ocalić to, co jeszcze można ocalić, opisać i pokazać innym, a wreszcie znaleźć kogoś, komu tę pamięć można powierzyć. Lokalna pamięć nie należy do historyków, regionalistów ani jednej organizacji – należy do wspólnoty. Przywracanie pamięci nie jest więc wyłącznie pracą nad przeszłością. Jest pracą dla przyszłości, bo dopiero wtedy, gdy wiedza zaczyna krążyć między ludźmi i pokoleniami, przestaje być archiwalnym zapisem, a staje się częścią żywego miejsca.
Podziękowanie
Opisane działania nigdy nie były dziełem kilku osób. Ich siła brała się ze współpracy wielu autorów i badaczy, setek wolontariuszy oraz mieszkańców, potomków dawnych rodzin i przyjaciół Kłodawy, którzy otwierali przed nami rodzinne archiwa, udostępniali fotografie, dokumenty i wspomnienia, pomagali rozpoznawać ludzi i miejsca, kwestowali, wspierali renowacje, wystawy, spotkania i wydawnictwa. Wszystkim – także tym, których nazwisk nie sposób tutaj wymienić – składamy serdeczne podziękowania. Bez Państwa zaufania, pamięci, pracy i życzliwości znaczna część tej historii pozostałaby nieodkryta. To dzięki wspólnemu wysiłkowi lokalna pamięć staje się dobrem wspólnoty i może być przekazywana następnym pokoleniom.
Grażyna Niewiarowska
Ireneusz Niewiarowski
http://klodawskiecmentarze.pl/2-uncategorised/138-2026-09#sigFreeId17f9599d11